Kredyt we frankach: spór o samą umowę

Podstawa prawna

Punktem wyjścia jest art. 385(1) Kodeksu cywilnego: postanowienie umowy, które nie było uzgodnione indywidualnie, kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza jego interesy, nie wiąże konsumenta. Przepis wykonuje dyrektywę 93/13/EWG o nieuczciwych warunkach w umowach konsumenckich, dlatego o jego wykładni rozstrzyga także Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

W umowach kredytów indeksowanych i denominowanych za takie postanowienia sądy uznają klauzule odsyłające do kursu z tabeli banku, którego umowa nie pozwalała przewidzieć ani sprawdzić. Znaczenie ma także to, czy bank rzetelnie poinformował o ryzyku kursowym: nie jako o formalności, lecz jako o realnej możliwości wzrostu zadłużenia mimo regularnej spłaty.

Skutek: umowa bez kursu nie wiąże

Trybunał Sprawiedliwości w wyroku z 3 października 2019 roku w sprawie C-260/18 przyjął, że sąd nie może uzupełniać luki po niedozwolonym postanowieniu przepisami o charakterze ogólnym, a o tym, czy umowa ma upaść, decyduje interes konsumenta oceniany w chwili sporu. Sąd Najwyższy w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 roku (III CZP 25/22) rozstrzygnął, że w miejsce niedozwolonej klauzuli kursowej nie wchodzi inny sposób ustalenia kursu wynikający z przepisów albo zwyczajów, a jeżeli kursu nie da się ustalić, umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.

Oznacza to, że w typowej sprawie żądaniem głównym jest ustalenie nieważności umowy i zwrot świadczeń, a nie „odfrankowienie”, czyli utrzymanie umowy jako złotowej z dawnym oprocentowaniem. To drugie żądanie zgłasza się dziś zwykle jako ewentualne.

Rozliczenie po nieważności

Po ustaleniu nieważności każda ze stron ma własne roszczenie o zwrot tego, co świadczyła: kredytobiorca o zwrot rat, prowizji i opłat, bank o zwrot wypłaconego kapitału. Tak przyjął Sąd Najwyższy w tej samej uchwale z 25 kwietnia 2024 roku. Roszczenia można potrącić, więc w praktyce spór dotyczy różnicy między sumą wpłat a kapitałem, a przy kredycie spłacanym nadal także dalszych rat.

Bank nie może żądać niczego ponad zwrot kapitału. Trybunał Sprawiedliwości w wyroku z 15 czerwca 2023 roku w sprawie C-520/21 wykluczył wynagrodzenie za korzystanie z kapitału, a Sąd Najwyższy w uchwale III CZP 25/22 stwierdził, że żadnej ze stron nie należą się odsetki ani inne wynagrodzenie za korzystanie ze środków w okresie przed popadnięciem w opóźnienie. Ta sama uchwała ustaliła, że bieg przedawnienia roszczenia banku o zwrot kapitału zaczyna się co do zasady od dnia następującego po dniu, w którym kredytobiorca zakwestionował wobec banku związanie umową.

Odsetki i zarzut zatrzymania

Kredytobiorcy należą się odsetki ustawowe za opóźnienie od dnia następującego po upływie terminu zapłaty wyznaczonego w wezwaniu, według art. 481 Kodeksu cywilnego. Wcześniejsza praktyka, oparta na uchwale Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 roku (III CZP 6/21), liczyła je nieraz dopiero od oświadczenia konsumenta złożonego przed sądem; po wyroku C-520/21 i wyroku z 14 grudnia 2023 roku w sprawie C-28/22 sądy wracają do daty wezwania. Trybunał w wyroku z 8 maja 2024 roku w sprawie C-424/22 uznał, że bank nie może powołać się na zarzut zatrzymania w sposób, który pozbawia konsumenta odsetek albo uniemożliwia mu otrzymanie zasądzonych świadczeń.

Współkredytobiorcy

Sprawę może wnieść jeden z kredytobiorców, także po rozwodzie, bez udziału drugiego. Sąd Najwyższy w uchwale z 19 października 2023 roku (III CZP 12/23) przyjął, że w sprawie przeciwko bankowi o ustalenie nieważności umowy nie zachodzi współuczestnictwo konieczne wszystkich kredytobiorców. Skutki wyroku wobec osoby, która w sprawie nie uczestniczyła, wymagają osobnej oceny, dlatego wybór między pozwem wspólnym a osobnym omawiamy na pierwszej rozmowie.

W toku procesu

Przy kredycie nadal spłacanym sąd może na wniosek zabezpieczyć powództwo przez zawieszenie obowiązku spłaty rat na czas procesu. Praktyka sądów jest tu rozbieżna, a bez takiego postanowienia samowolne zaprzestanie spłaty grozi wypowiedzeniem umowy i pozwem banku. Sam pozew nie daje bankowi prawa do wypowiedzenia umowy spłacanej zgodnie z harmonogramem ani do podwyższenia raty.

Kredyty w innych walutach i sprawy WIBOR

Umowy indeksowane i denominowane do euro albo dolara oceniamy według tych samych kryteriów, bo o wadzie decyduje konstrukcja umowy, nie waluta. Inaczej jest ze sporami o kredyty złotowe oparte na wskaźniku WIBOR: sądy badają rzetelność informacji o ryzyku zmiennej stopy i sposób wprowadzenia wskaźnika do umowy, ale linia orzecznicza dopiero się kształtuje, a ryzyko przegranej, razem z jej kosztami, jest większe niż w sprawach frankowych. Mówimy o tym wprost przed decyzją.

Stan orzecznictwa opisujemy według wiedzy z września 2026 roku. Przed wejściem w spór sprawdzamy, czy nic się nie zmieniło, i mówimy, jak orzeka sąd, przed którym sprawa będzie się toczyć.